केरळच्या ‘सिंहासनम’साठी 10 दिवस ‘मंथन’: काँग्रेसने केसी वेणुगोपाल यांच्यापेक्षा व्हीडी सठेसन यांची निवड का केली?

नवी दिल्ली: 10 दिवसांच्या सखोल चर्चा, लॉबिंग आणि अंतर्गत मंथनानंतर, व्हीडी सतीसन यांना सर्वोच्च पदासाठी निवडून केरळच्या मुख्यमंत्रिपदाच्या चेहऱ्यावरील सस्पेन्स गुरुवारी काँग्रेसने संपवला.अंतिम निर्णयापर्यंत पोहोचण्यापूर्वी काँग्रेस हायकमांडने आघाडीची समीकरणे, तळागाळातील भावना, जनमानसाची धारणा आणि निवडणुकीची गणिते मोजल्यानंतर वरिष्ठ नेते केसी वेणुगोपाल आणि रमेश चेन्निथला यांच्या विरुद्ध जवळून पाहिलेल्या नेतृत्वाच्या लढाईत सतीसन विजयी झाले.जरी वेणुगोपाल यांना आमदारांच्या मोठ्या गटाच्या आणि दिल्लीतील पक्ष नेतृत्वाच्या पाठिंब्याने एक प्रबळ दावेदार म्हणून पाहिले जात असले तरी, अनेक राजकीय घटकांनी अखेरीस सतीसन यांच्या बाजूने संतुलन झुकवले.पिनाराई विजयन यांच्या नेतृत्वाखालील एलडीएफ सरकारचे सतीसन हे एक मुखर आणि दृश्यमान टीकाकार असल्याने त्यांनी त्यांच्या बाजूने जोरदार काम केले. काँग्रेसने निवडणुकीपूर्वी कधीही मुख्यमंत्रिपदाचा चेहरा जाहीर केला नसला तरी, गेल्या पाच वर्षांत सतीसन हळूहळू डाव्या लोकशाही आघाडी सरकारच्या विरोधातील सार्वजनिक चेहरा म्हणून उदयास आले.साठेसन यांना तळागाळातील काँग्रेस कार्यकर्त्यांचाही मोठा पाठिंबा होता. निवडणुकीच्या निकालानंतरच्या काही दिवसांत, पक्षाच्या कार्यकर्त्यांनी त्यांना मुख्यमंत्री बनवण्यासाठी खुलेआम प्रचार केला आणि असा युक्तिवाद केला की निवडणूक लढाईचे नेतृत्व करणाऱ्या नेत्यानेही सरकारचे नेतृत्व केले पाहिजे.सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील युनायटेड डेमोक्रॅटिक फ्रंट (UDF), विशेषत: इंडियन युनियन मुस्लिम लीगमधील प्रमुख मित्रपक्षांनी घेतलेली भूमिका. 102-सदस्यीय UDF युतीमध्ये 22 आमदार असलेल्या IUML ने सतीसन यांना जोरदार पाठिंबा दिला आणि युतीच्या प्रचंड विजयाकडे विरोधी पक्षनेते म्हणून गेल्या पाच वर्षातील त्यांच्या नेतृत्वाची पुष्टी म्हणून पाहिले.केरळ काँग्रेस (जोसेफ) आणि रिव्होल्युशनरी सोशालिस्ट पार्टीनेही सतीसन यांना पाठिंबा दिला आणि युतीमध्ये त्यांची स्थिती मजबूत केली.आययूएमएलच्या भूमिकेकडे दुर्लक्ष केल्यास नवीन सरकारसाठी गुंतागुंत निर्माण होऊ शकते याची काँग्रेस नेतृत्वाला जाणीव होती. IUML ने दीर्घकाळापासून केरळमधील काँग्रेसच्या तळागाळातील सर्वात मजबूत भागीदारांपैकी एक म्हणून काम केले आहे आणि 2019 आणि 2024 मध्ये राहुल गांधींच्या वायनाडमधून विजय मिळवण्यात आणि नंतर प्रियंका गांधी वाड्रा यांच्या मतदारसंघातून पोटनिवडणुकीत विजय मिळवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.पक्षाच्या काही भागांमध्ये, राहुल गांधींच्या जवळचे मानले जाणारे वेणुगोपाल यांच्याबद्दल अस्वस्थता होती, त्यांनी प्रचारादरम्यान यापूर्वी सूचित केले होते की ते कोणतेही पद शोधत नाहीत. अनेक कामगारांचा असा विश्वास होता की UDF च्या व्यापक जनादेशानंतर सतीसनला बायपास करणे म्हणजे त्यांना विजयाचे राजकीय श्रेय नाकारणे होय.वेणुगोपाल यांच्या AICC संघटना सचिवपदाच्या कार्यकाळात अनेक हिंदी राज्यांमधील विधानसभा निवडणुकांमध्ये काँग्रेसचा अलीकडचा संघर्षही केरळ नेते आणि कार्यकर्त्यांमध्ये चर्चेचा मुद्दा बनला होता.मतदारसंघ पातळीवरही अंतर्गत दबाव दिसून येत होता. वेणुगोपाल यांचे समर्थक म्हणून ओळखल्या गेलेल्या अनेक नवनिर्वाचित काँग्रेस आमदारांना पक्षाच्या स्थानिक कार्यकर्त्यांच्या निषेधाचा सामना करावा लागला. साठेसन यांच्या विरोधावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करणाऱ्या कार्यकर्त्यांची टीका आणि सोशल मीडिया मोहिमेमुळे काही आमदारांना त्यांचे निवडणुकीनंतरचे दौरे कमी करावे लागले.शफी पारंबिल आणि मॅथ्यू कुझलनादन या तरुण काँग्रेस नेत्यांवरही पक्षाच्या कार्यकर्त्यांनी ऑनलाइन टीका केली होती ज्यांनी त्यांना लोकांच्या आदेशाच्या विरोधात जाणारे नेते म्हणून प्रोजेक्ट केले होते.काँग्रेसच्या निर्णयामागील आणखी एक महत्त्वाचा घटक म्हणजे वेणुगोपाल यांची मुख्यमंत्रीपदी निवड झाल्यास अनेक पोटनिवडणुका होण्याची शक्यता होती.अलप्पुझाचे विद्यमान लोकसभा खासदार म्हणून, वेणुगोपाल यांना संसदेचा राजीनामा द्यावा लागला असता आणि मुख्यमंत्रीपदी राहण्यासाठी सहा महिन्यांत विधानसभा पोटनिवडणूक लढवावी लागली असती. त्यांनी लोकसभेच्या राजीनाम्यामुळे आणखी एक लोकसभा पोटनिवडणूक सुरू केली असती.UDF मध्ये, विधानसभा निवडणुकीनंतर लगेचच मतदारांना ताज्या निवडणुकांमध्ये भाग पाडण्याबद्दल चिंता होती, विशेषत: अशा वेळी जेव्हा युती आपला राजकीय फायदा एकत्रित करण्याचा प्रयत्न करत होती.विद्यमान मुख्यमंत्रिपदाच्या पोटनिवडणुकीच्या लढतीतील राजकीय जोखमीचीही काँग्रेस नेत्यांना जाणीव होती. वेणुगोपाल यांनी काँग्रेसच्या सुरक्षित जागेवरून निवडणूक लढवली असती तरीही, पक्षाच्या नेत्यांना नवीन सरकारमध्ये टाळता येणारी अनिश्चितता आणायची नव्हती.साठेसन यांच्या बाजूने जनमानसातील धारणाही मोठ्या प्रमाणावर काम करत होती.ते विजयन यांच्या तीव्र टीकाकारांपैकी एक होते आणि प्रशासन आणि भ्रष्टाचाराशी संबंधित मुद्द्यांवर त्यांनी वारंवार एलडीएफ सरकारला लक्ष्य केले. केरळमध्ये धर्मनिरपेक्ष राजकारणाचा खंबीर पुरस्कर्ते म्हणूनही सतीसन यांची प्रतिमा निर्माण झाली.ज्या वेळी काँग्रेसच्या अनेक नेत्यांनी प्रभावशाली हिंदू समाजाच्या नेत्यांनी केलेल्या वादग्रस्त वक्तव्याचा थेट सामना करणे टाळले, तेव्हा सतीसनने केरळच्या राजकारणाचे ध्रुवीकरण करण्याच्या प्रयत्नांविरुद्ध वारंवार चेतावणी दिली. वेल्लाप्पल्ली नटेसन आणि जी. सुकुमारन नायर यांसारख्या नेत्यांना खुले आव्हान देऊन, त्याला राजकीय जोखीम पत्करण्यास तयार असलेला नेता म्हणून पाहणाऱ्या वर्गांचा पाठिंबा मिळवला.प्रचारादरम्यान, सतीसन यांनी उच्च दावेदार राजकीय घोषणा देखील केली होती, जर UDF 100 जागा पार करू शकला नाही तर मी आपली राजकीय कारकीर्द संपवू. युतीने अखेरीस तो आकडा आरामात ओलांडला आणि एक आत्मविश्वासपूर्ण प्रचार नेता म्हणून त्यांची प्रतिमा मजबूत केली.जरी वेणुगोपाल यांना काँग्रेसच्या बहुसंख्य आमदारांचा पाठिंबा होता आणि केंद्रीय नेतृत्वाशी जवळचे संबंध असले तरीही, मुख्यमंत्रिपदाची घोषणा करण्यात उशीर झाल्यामुळे संघटनात्मक नियंत्रण आणि जमिनीवरील राजकीय वास्तविकता यांच्यातील समतोल साधण्याचा पक्षाचा प्रयत्न दिसून आला.एर्नाकुलम जिल्ह्यातील परावूर येथून सहा वेळा आमदार राहिलेल्या सतीसन यांना अखेरीस व्यापक सार्वजनिक स्वीकार्यता, मजबूत आघाडीचा पाठिंबा आणि तळागाळातील सखोल पाठिंबा असलेले उमेदवार म्हणून पाहिले गेले.निवड झाल्यानंतर लगेचच, सतीसन यांनी पक्षांतर्गत एकतेचा संदेश देण्याचा प्रयत्न केला आणि वेणुगोपाल आणि चेन्निथला या दोघांचेही कौतुक केले.“मला हे स्थान वैयक्तिक उपलब्धी म्हणून दिसत नाही… वेणुगोपाल यांनीच सर्व उपक्रमांचे समन्वयन केले (आणि) त्यांचा पाठिंबा प्रचंड होता. चेन्निथला देखील माझे नेते आहेत,” सतीसन यांनी घोषणेनंतर सांगितले.“मी त्या सर्वांना विश्वासात घेईन,” तो पुढे म्हणाला. “मला प्रत्येक विभागातील लोकांचा पाठिंबा आहे… सामूहिक प्रयत्नातूनच नवे केरळ निर्माण होऊ शकते. हे कोणी एकटे करू शकत नाही…”वेणुगोपाल यांनीही हा निर्णय जाहीरपणे स्वीकारला आणि पक्षश्रेष्ठींना पाठिंबा दिला.“सठेसन यांची मुख्यमंत्रीपदी नियुक्ती करण्यात आली आहे. मी हायकमांडच्या निर्णयाचा विजय होईल असे म्हणत होतो, आणि निर्णयाचा आदर केला जातो आणि त्याची अंमलबजावणी होते हे पाहणे ही माझी जबाबदारी आहे,” असे त्यांनी पत्रकारांना सांगितले.केरळ काँग्रेसमधील अनेक वर्षांच्या अंतर्गत राजकीय लढाईमुळे सतीसन यांची सर्वोच्च पदावर वाढ झाली आहे. ओमन चंडी यांच्या नेतृत्वाखालील 2011 च्या मंत्रिमंडळातील मंत्रिपद गमावल्यानंतर आणि नंतर 2016 मध्ये केरळ प्रदेश काँग्रेस कमिटीच्या प्रमुखपदाच्या शर्यतीत पराभूत झाल्यानंतर, सतीसन पुन्हा एकदा केसी वेणुगोपाल आणि रमेश चेन्निथला यांसारख्या ज्येष्ठ नेत्यांच्या विरोधात खडतर लढतीत सापडले.काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील यूडीएफला विधानसभेत जबरदस्त विजय मिळवून देऊनही, सतीसन यांना मुख्यमंत्रिपदासाठी पक्षाच्या हायकमांडची स्वयंचलित निवड नव्हती. प्रभावशाली समुदाय लॉबींसोबतचे त्याचे ताणलेले संबंध, राष्ट्रीय नेतृत्वाच्या काही भागांमध्ये मर्यादित पाठिंबा आणि त्याच्या खंबीर राजकीय शैलीमुळे त्याच्या स्वत:च्या पक्षातील नेत्यांनाही अनेकदा अस्वस्थ केले आहे, यासह, पूर्वीच्या नेतृत्वाच्या स्पर्धांदरम्यान समोर आलेल्या परिचित चिंतेकडे पक्षाच्या अंतर्गत सूत्रांनी लक्ष वेधले.2011 मध्ये, जेव्हा सतीसन यांना ओमन चंडी सरकारमध्ये मंत्रिपद नाकारण्यात आले, तेव्हा त्यांची “वृत्ती” हे पक्षीय वर्तुळात मोठ्या प्रमाणावर कारणांपैकी एक म्हणून उद्धृत केले गेले. नायर सर्व्हिस सोसायटीसारख्या प्रभावशाली सामुदायिक संस्थांकडून सक्रियपणे पाठिंबा मिळवणाऱ्या अनेक नेत्यांच्या विपरीत, सतीसन यांना पदांसाठी लॉबिंगमध्ये गुंतण्यास नाखूष म्हणून पाहिले जात होते, हे एक वैशिष्ट्य आहे ज्याने त्यांची स्वतंत्र विचारसरणी असलेला परंतु बिनधास्त नेता म्हणून त्यांच्या प्रतिमेला हातभार लावला.केरळमध्ये काँग्रेसची खरी परीक्षा मात्र उत्सवानंतर सुरू होते. गेल्या 10 दिवसांनी पक्षातील गटबाजीची खोली उघडकीस आणली आहे, अगदी एका दशकात राज्यातील सर्वात मोठ्या विजयांपैकी एक असतानाही. सध्या, सतीसन त्वरीत एकता प्रकल्पाकडे वळले आहेत आणि वेणुगोपाल यांनी हायकमांडचा निर्णय जाहीरपणे स्वीकारला आहे. मुख्यमंत्र्यांच्या घोषणेपासून ज्येष्ठ नेते चेन्निथला मात्र कारवाईत गायब आहेत.येत्या काही दिवसांत, सतीसन सरकार स्थापन करत असताना, पाच वर्षांचे स्थिर UDF सरकार सुनिश्चित करण्यासाठी सर्व आघाडीचे उमेदवार रांगेत पडतात का, की केरळ काँग्रेसला सिद्धरामय्या आणि डीके शिवकुमार यांच्यातील शत्रुत्वाप्रमाणे कर्नाटक शैलीतील संघर्षाचा सामना करावा लागतो का हे पाहण्यासारखे असेल.